Keramika cetinskog tipa u unutrašnjosti zapadnog Balkana i problem
kulturno-istorijske interpretacije praistorijskih nalaza
Blagoje Govedarica
Heidelberg
1. Uvod
Cetinska kultura
je bez sumnje najznačajnija tekovina ranog bronzanog doba na području istočnog
Jadrana i jedna od najautentičnijih kulturnihcjelina u praistoriji zapadnog
Balkana uopšte. Najveći broj nalazišta ove kulture koncentrisan je u Dalmaciji
i u srednjo dalmatinskom zaleđu, te se taj prostor može s pravom smatrati
njenom primarnom teritorijom. Otkrivanjei proučavanje Cetinske kulture na tom
njenom primarnom prostoru u velikoj mjeri su vezani za ime Ivana Marovića,1
vrsnog i neumornog istraživača kome smo kao znak osobitog poštovanja nedavno
posvetili studiju u kojoj se,takođe, razmatraju pitanja vezana za problematiku
odnosa Cetinske kulturei njenog zapadno balkanskog zaleđa.2 Osim navedenog
prostora kontinentalne Dalmacije, primarnom cetinskom krugu, prema novijim
istraživanjima, treba priključiti i srednjojadranska ostrva Hvar, Korčulu i
Palagružu, poluostrvo Pelješac, kao i područje južnog Jadrana, odnosno
crnogorsku i sjevernoalbansku obalu i njihova uža zaleđa (Karta 1).3 Pored tog
centralnog područja, nalazi cetinskog tipa su prisutni i na sjevernom Jadranu
(Barbariga u Istri,4 pećine Tršćanskog krasa5),ali se tu barem po dosadašnjim
saznanjima, radi o pojedinačnim i relativno rijetkim primjercima cetinske
keramike u jednom još uvijek nedovoljno ja-snom kulturnom kontekstu.6 Tipična
cetinska keramika je već odavno poznata i na drugoj, italijanskoj obali
Jadrana, gdje se ona nalazi kao jedna manjeili više izolovana pojava u okviru
proto apeninske kulture (Rodi Garganicona Monte Garganu 7i Laterza u Apuliji8).
Pri tom cetinski nalazi sa navedenih ostrva sasvim sigurno ukazuju na pravac
trans jadranske komunikacije kojom su ovi kontakti ostvareni: srednja Dalmacija
– Korčula – Lastovo(?) – Palagruža – Tremiti(?) – Monte Gargano (Karta 1).
Ako ovom spisku priključimo i već dobro poznate nalaze cetinskog tipa sa
Peloponeza (Olympia,Lerna) koji tamo egzistiraju paralelno sa rano heladskom
III-kompleksom, iliu njegovom okviru,9 onda postaje jasno da Cetinska kultura
nije samo lokalna pojava vezana za istočni Jadran, već jedan daleko širi i
snažniji kulturni fenomen, koji je veoma značajan za proučavanje i
razumijevanje kulturno-istorijskog razvoja u širem jadranskom i mediteranskom
području u vrijeme trećeg milenija prije Hrista.
1 Up. Marović
1991, 15 ff. i tamo navedenu dalju literaturu.
2 Radi se o
tekstu pod naslovom ”Finds of the Cetina type in the western Balkans
hinterlandand the issue of cultural and historical interpretation in the
prehistoric archaeology”predatom za štampu u VAPD br. 99 koji je posvećen Ivanu
Maroviću.
3 O tome
Forenbaher/Kaiser 1997, 15 ff.; Govedarica 1989, 189 ff.
4 Usmena
informacija A. Miloševića.
5Govedarica
1992, 319 ff.
6 U vezi sa tim
Govedarica 1989, 64 ff
7 Nava 1990.
8 Čović 1980,
Fig. 4.
9 Maran 1987, 77-85; Govedarica 1989, 243-144
9 Maran 1987, 77-85; Govedarica 1989, 243-144
Karta 1 – I – Nalazišta Cetinske kulture na srednjem i južnom
Jadranu;
II– Nalazi cetinskog tipa u unutrašnjosti zapadnog Balkana:
1 Vrtanjak;2 Rusanovići;3 Borci u Vrlaziju;4 Živaljevići;5
Kotorac;6 Anište kod Ražane;7 Ferizovići, Opaljene Gomile
Ovom prilikom
nećemo se baviti primarnim prostorom Cetinske kulture niti aspektima njenog
širenja po jadranskom i egejskom području, veććemo se usmjeriti na pojavu
nalaza ovog tipa u unutrašnjosti Balkana, daklena jednom sasvim drugom prostoru
koji i kulturno i geografski izlazi iz okvira cetinskog, odnosno jadranskog i
mediteranskog kruga. Radi se o nalazima iz gradine Kotorac kod Sarajeva, o
keremici cetinskih karakteristika iz grobnih humki u Vrtanjku, Rusanovićima,
Vrlaziju, Živaljevićima i Ferizovićimana glasinačkom području, te o nalazima iz
Aništa kod Ražane u zapadno jSrbiji. Taj materijal je u arheološkoj literaturi
, takođe ,već poznat, ali je mahom ostao samo djelimično objavljen i dosta
površno tipološki vrednovan.U kontekstu proučavanja Cetinske kulture u ovim
relacijama se nije otišlo dalje od konstatacije o visokom stepenu tipološke
srodnosti i insistiranjana bliskim kulturno-istorijskim vezama koje bi iz toga
”neminovno” morale proisticati. Pri tom su priroda tih veza, odnosno uzroci,
mehanizmi, značaj iposljedice pretpostavljenih kontakata matičnog cetinskog
područja sa ovim prostorom, ostali u potpunosti nejasni. Šta znači pojava
cetinskog materijalau planinskoj unutrašnjosti Balkana, na području koje je u
potpunosti izvan geoklimatskog i kulturnog konteksta Cetinske kulture? Na koji
način je moglo doći do tog iskoraka i kakve su aktuelne mogućnosti istraživanja
i vrednovanja tog fenomena? Ta i druga pitanja vezana za ove kulturne kontaktei
relacije su po našem mišljenju od velikog značaja kako za razumijevanje
kulturno-istorijskog bića same Cetinske kulture, tako i za šira istraživanja
socijalnih i kulturnih odnosa u ranom bronzanom dobu ovog dijela Evrope. No,
prije nego pređemo na razmatranje tih suštinskih pitanja i na sagledavanje
mogućnosti njihovog rješavanja, potrebno je iznijeti raspoložive podatkeo
navedenim nalazima i nalazištima. Ti podaci, kako ćemo vidjeti, nisu nipotpuni,
niti metodološki ujednačeni. Oni to ne mogu ni biti, budući da seradi o
slučajnim nalazima i o materijalu koji je otkriven krajem devetnaestogili
početkom dvadesetog vijeka i dokumentovan prema ondašnjim arheološkim
shvatanjima i mogućnostima. Dostupne podatke o tim nalazima i o širim
okolnostima njihovog otkrića izložićemo po hronološkom redosljedu nalaženja, a
to obuhvata vremenski raspon od preko stotinu godina.
2. Nalazišta i nalazi
1. Vrtanjak u Maravićima kod Rogatice (Karta 1,1; iskopavanje Ć. Truhelke iz 1891.)
Najraniji nalaz iz ovog okvira otkriven je u jednoj od grobnih humki iz zaseoka
Vrtanjak u Maravićima. Tu je nađen mali vrč sa jednom drškom(Dim.: 7,5 x 8,8
cm). Bliži podaci o okolnostima tog nalaza ne postoje, osim da u toj humci nije
bilo nikakvog drugog arheološkog materijala.10 Vrč je dosta dobre fakture sa
crvenkasto-smeđom površinom. Na visokom vratu koji slagano sužava ka oštro
izvijenom obodu nalazi se trakasta drška ”x” oblika.Ona počinje neposredno
ispod oboda, a završava na isturenom ramenu suda.Tijelo je zaobljenog
bikoničnog oblika sa naglašenim gornjim konusom i relativno malim ravnim dnom.
Ornament je izveden dubokim urezima i tačkastim žigosanjem. Motiv se sastoji od
udubljene trostruke trake obrubljene tačkastim žigovima. Ta kompozicija teče
ravnomjerno, ili u obliku voluta i voluta sa krugom duž ramena posude. Drška je
obrubljena sa po jednom udubljenom linijom, a na njenom gornjem dijelu su
probušene dvije rupice krozkoje je provlačena uzica za nošenje suda (Tab. 1,1).
10 Truhelka
1893, 61 ff; Čović 1980, Fig. 4.
2. Rusanovići kod Rogatice, humka 26 (Karta 1,2; iskopavanje F. Fiale iz 1894.).
Prema sumarnom Fialinom izvještaju ova humka je bila nasuta od kamena i zemlje
prečnika 8,5 m visine oko 1 m.11 U njoj je nađeno sedam pokojnika. Šest skeleta
koji pripadaju praistorijskom dobu bilo je položeno usredišnjem dijelu humke.
Od toga je pet orijentisano od zapada ka istoku, a jedan od istoka ka zapadu.
Sedmi skelet predstavlja naknadnu sahranu iz novijeg vremena. U kontekstu
praistorijskih sahrana nađeno je 14 spiralnih salteleona od bronzane žice,
jedna narukvica od spiralno savijene bronza nežice i pet keramičkih fragmenata.
Svih pet ulomaka pripadaju gornjem dijelu jedne posude sa proširenim i
zaravnjenim obodom i slabo izdiferenciranim vratom koji lagano prelazi u
zaobljeno tijelo. Jedna trakasta drška ”x” oblikapolazi od oboda i završava na
ramenu, odnosno na prelazu iz kratkog vrata u tijelo posude. Zaravnjeni obod
ukrašen je dvostrukim nizom utisnutih trouglova, a na ramenu i tijelu posude su
takvi nizovi uokvireni udubljenim linijama, formirajući trakaste i rombične
ukrase (Tab. 1,3). Ova posuda u potpunosti odgovara cetinskoj keramici i mada
nije sačuvana dalja dokumentacija koja bi mogla omogućiti identikaciju
pokojnika kome je bili priložena, jasno je da pripada ranom bronzanom
dobu, odnosno najranijem periodu sahranjivanja u ovoj humci. Ostali nalazi
upućuju na kasno bronzano doba.12
11 Fiala 1894,
736, sl. 28 i 29.
12 Up. Ibid.
Ilustracije tog kasnijeg materijala nisu date.
3. Borci u Vrlaziju kod Rogatice, humka 2 (Karta 1,3; iskopavanje F.Fiale iz
1894.).13 U humci nasutoj od lomljenog kamena, veličine 17 x 12 mi visine 0, 75
m nađeno je ukupno osam skeleta. Dva skeleta su bila u istočnoj polovini humke,
a preostalih šest u njenom zapadnom dijelu. Praistorijskom dobu pripadaju
pokojnici iz istočnog dijela, dok ostali predstavljaju naknadne sahrane iz
rimskog doba i iz srednjeg vijeka. Bez daljeg preciziranja Fiala navodi da su
oba skeleta iz istočnog dijela humke ležala u jednojliniji, orijentisani u
pravcu jug-sjever. Uz njih je nađen materijal iz željeznogdoba i tri fragmenta
keramike cetinskog tipa. Jedan fragment predstavljadio izvijenog oboda posude
sa cilindričnim vratom ukrašenog trouglastim žigovima uokvirenim urezanim
linijama (Tab. 1,4). Drugi je ulomak vrata sa dvostrukom linijom i
kružnim žigovima (Tab. 1,5), a treći čini dio gornjegkonusa posude sa
bikoničnim, ili zaobljenim tijelom, dvostrukim nizom žigova uokvirenih linijama
i jednom žigosanom obrubom izvan trake (Tab. 1,7).Prema tome bi primarna
sahrana i u ovom tumulu, kao i u slučaju humke 26iz Rusanovića, morala
pripadati ranom bronzanom dobu, dok bi drugi praistorijski skelet predstavljao
sekundarnu sahranu iz starijeg željeznog doba.Bliže preciziranje u ovim
okvirima nije moguće, pošto nije sačuvana nikakva dalja dokumentacija.
12 Fiala 1894,
723-724, sl. 5-7
4. Živaljevići kod Rogatice, tumul 6 (Karta 1,4; iskopavanje F. Fiale iz 1897).
U ovoj humci dimenzija 9 x 9m i visine 0,8 m koja je bila nasuta odkamena i
zemlje nađeno je šest skeleta. Kod tri skeleta otkriveni su prilozi koji
odgovaraju kasnom bronzanom dobu. Preostala tri pokojnika nisu,prema Fialinom
izvještaju, imali nikakvih priloga.14 Međutim, po inventaru Zemaljskog muzeja u
Sarajevu ovoj humki pripada i jedna još neobjavljena konična zdjela sa unutra
savijenim i proširenim obodom. Na površini oboda nalazi se niz žigosanih
trouglova raspoređenih tako da po rubovima tvore dvije paralelne cik-cak trake.
Ovaj nalaz nije objavljen, a sudeći po stanju u navedenoj humci mogao bi
pripadati jednom od tri skeleta koji po Fiali nisu imali priloga.15
14 Fiala 1899,
599 ff.
15 Up. Cerović
1990, 17 i nap. 6. Nažalost nismo bili u prilici da objavimo i
detaljnije prezentiramo ovaj nalaz. Prema ranije objavljenoj autopsiji osnovni
oblik ove zdjele ukazuje na cetinske uzore, dok bi ukrašavanje na obodu svojom tehnikom i motivima više upućivalo na južnobosansku Vučedolsku kulturu tipa
Debelo Brdo.
7. Ferizovići, Opaljene gomile, kod Rogatice (Karta 1,7; slučajni nalaz sa kraja osamdesetih
godina prošlog vijeka).19 U jednoj od razrušenih gromila kod sela Ferizovići
(Dim. 11 x 1,5 m) ležali su ostaci jednog ili više spaljenih pokojnika, rasuti
u bazi kamenog nasipa u centralnom dijelu humke. Uz njih je nađeno
stotinjak fragmenata keramike, jedan kameni privjesak, jedan kremeni grbač i
nekoliko kremenih odbitaka, te dva veprova zuba i jedan privjesak od livene
bronze (Tab. 2). Keramički ulomci potiču od petnaestak posuda. Karakteristične
su trakaste drške ”x” oblika, ukrasi u vidu žigosanih trouglova, oštro izvijeni
obodi cilindričnog vrata, ukrasi izvedeni udubljenim linijama. Posebno je
zanimljiva jedna, većim dijelom očuvana, konična zdjelasa prema unutra
savijenim i zaravnjenim obodom i širokim ravnim dnom (Tab. 2,1). Kameni privjesak
je izrađen od sivog i mekog laporca, ima nepravilan rombični oblik sa jednom
perforacijom u gornjem dijelu (Tab. 2,6). Ovoj grupi nalaza bi mogao takođe
pripadati kremeni strugač i oba veprova očnjaka (Tab. 2, 7.11). Privjesak od
livene bronze (Tab. 2,9) tipološki odgovara nešto kasnijem periodu i upućuje na
postojanje još jednog groba u ovoj humki koji bi pripadao srednjem bronzanom
dobu.
19. Materijal je
sakupio Mirsad Čolić, a objavio Momir Cerović 1990. Cerović 1990,
15-22.
Tabla 1– 1 Vrtanjak; 2.5 Kotorac; 3 Rusanovići; 4.5.7 Borci u
Vrlaziju
(1.6 prema Čović 1980, 1966; 2 prema Korošec 1940; 3 prema
Marović/Čović1983; 4.5.7 prema Fiala 1894; 1.3 R=1:2; 2.4-7 bez razmjera)
Tabla 2 – 1-12 Ferizovići, Opaljene Gomile (prema Cerović 1990;
1-12 R 1:2)
